Chứng rối loạn giấc ngủ ở trẻ tự kỷ​ cần cha mẹ cảnh giác

Chứng rối loạn giấc ngủ ở trẻ tự kỷ là vấn đề phổ biến nhưng dễ bị cha mẹ chủ quan, trong khi đây lại là yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển trí não, hành vi và cảm xúc của trẻ. Việc trẻ khó ngủ, ngủ chập chờn, tỉnh giấc nhiều lần hoặc ngủ quá ít có thể khiến các triệu chứng tự kỷ trở nên nghiêm trọng hơn, gây khó khăn trong quá trình can thiệp và học tập. Vì vậy, cha mẹ cần đặc biệt cảnh giác, nhận biết sớm các dấu hiệu và có hướng xử lý kịp thời để con cải thiện giấc ngủ và phát triển toàn diện.

Rối loạn giấc ngủ ở trẻ tự kỷ là gì?

Rối loạn giấc ngủ ở trẻ tự kỷ (Autism Spectrum Disorder – ASD) là tình trạng trẻ gặp khó khăn trong việc đi vào giấc ngủ, duy trì giấc ngủ hoặc có chất lượng giấc ngủ kém hơn so với trẻ bình thường. Đây là một trong những vấn đề phổ biến ở trẻ bị tự kỷ do những khác biệt trong hệ thần kinh, hành vi và cảm xúc. Một nghiên cứu ở Việt Nam trên 117 trẻ tự kỷ (từ 24-60 tháng) cho thấy, tỷ lệ rối loạn giấc ngủ lên đến 81,2%. Một nghiên cứu khác sử dụng bảng hỏi giấc ngủ (CSHQ) báo cáo rằng, khoảng 66,1% trẻ tự kỷ gặp vấn đề giấc ngủ.

Tại sao trẻ tự kỷ khó ngủ?

Trẻ tự kỷ khó ngủ do tác động đồng thời của thói quen sinh hoạt, yếu tố tâm lý, bệnh lý và những khác biệt sinh học. Nắm rõ các nguyên nhân này sẽ giúp cha mẹ lựa chọn cách hỗ trợ phù hợp để cải thiện giấc ngủ cho trẻ.

1. Thói quen trước khi đi ngủ

Nhiều trẻ tự kỷ không có lịch trình đi ngủ cố định hoặc gặp khó khăn khi chuyển từ hoạt động này sang hoạt động khác. Nếu giờ đi ngủ không cố định và thiếu các thói quen chuẩn bị quen thuộc như tắm, đánh răng hay đọc sách, trẻ dễ bị kích thích, khó thư giãn và khó đi vào giấc ngủ.

2. Thói quen ban ngày

Lịch sinh hoạt ban ngày có tác động lớn đến chất lượng giấc ngủ của trẻ. Ở trẻ tự kỷ, việc ngủ ngày quá nhiều, ít vận động hoặc sử dụng màn hình quá lâu dễ làm giảm nhu cầu ngủ vào ban đêm. Bên cạnh đó, ăn tối muộn, dùng đồ ngọt hoặc các thực phẩm có tính kích thích cũng khiến trẻ khó vào giấc.

3. Lo lắng

Trẻ tự kỷ thường lo âu quá mức do nhạy cảm với thay đổi, môi trường hoặc các kích thích giác quan. Cảm giác lo lắng khiến trẻ khó thư giãn, dẫn đến quá trình vào giấc kéo dài và giấc ngủ không sâu.

4. Đái dầm

Chứng rối loạn giấc ngủ ở trẻ tự kỷ còn đi kèm với tình trạng đái dầm ban đêm, khiến trẻ tỉnh giấc giữa chừng và khó ngủ lại. Việc phải thay quần áo, thay ga giường hoặc cảm giác ướt lạnh làm giấc ngủ của trẻ bị gián đoạn và giảm chất lượng.

5. Nguyên nhân sinh lý

Các nghiên cứu chỉ ra rằng, trẻ tự kỷ thường có sự bất thường ở hệ thần kinh và hormone điều hòa giấc ngủ, đặc biệt là melatonin. Lượng melatonin có thể thấp hơn bình thường hoặc tiết ra không đúng thời điểm, dẫn đến trẻ khó vào giấc, ngủ không sâu và dễ tỉnh giấc giữa đêm.

6. Bệnh lý

Một số bệnh lý thường gặp ở trẻ tự kỷ có thể gây gián đoạn giấc ngủ, bao gồm: trào ngược dạ dày – thực quản, dị ứng hoặc viêm mũi, hen suyễn, ngưng thở khi ngủ (OSA) và các vấn đề tiêu hóa như đau bụng hoặc táo bón kéo dài. Những tình trạng này khiến trẻ khó vào giấc, ngủ không sâu hoặc dễ tỉnh giấc nhiều lần trong đêm.

7. Hoảng sợ ban đêm và gặp ác mộng

Một số trẻ tự kỷ có thể trải qua các rối loạn giấc ngủ như hoảng sợ ban đêm (night terror), giật mình khóc thét hoặc gặp ác mộng, khiến trẻ thức giấc và cảm thấy lo lắng, sợ hãi khi ngủ lại. Trẻ cũng thường phản ứng quá mức với âm thanh, ánh sáng hoặc các kích thích cảm giác lạ, làm tình trạng này dễ xảy ra hơn.

Trẻ tự kỷ bị rối loạn giấc ngủ có thể đi kèm với chứng hoảng sợ và gặp ác mộng vào ban đêm

8. Khó khăn trong giao tiếp

Trẻ tự kỷ thường gặp khó khăn trong việc diễn đạt cảm giác khó chịu, đau, nóng, lạnh hoặc sợ hãi trước khi đi ngủ. Khi không thể truyền đạt được những cảm giác này, trẻ dễ bứt rứt, quấy khóc và gặp khó khăn trong việc vào giấc hoặc duy trì giấc ngủ ổn định.

9. Tác dụng phụ của thuốc

Một số loại thuốc điều trị cho trẻ tự kỷ như thuốc giảm lo âu, chống động kinh hoặc hỗ trợ hành vi, có thể gây kích thích, buồn ngủ ban ngày hoặc làm rối loạn chu kỳ ngủ – thức. Điều này khiến trẻ khó ngủ buổi tối hoặc ngủ không sâu.

Triệu chứng của rối loạn giấc ngủ ở trẻ tự kỷ

Triệu chứng của rối loạn giấc ngủ ở trẻ tự kỷ thường đa dạng, có thể xuất hiện vào ban đêm hoặc ảnh hưởng đến ban ngày. Các dấu hiệu phổ biến bao gồm:

1. Khó đi vào giấc ngủ

Trẻ tự kỷ thường mất nhiều thời gian mới có thể ngủ được. Trước khi đi ngủ, trẻ có thể bứt rứt, quấy khóc hoặc từ chối nằm xuống, khiến quá trình vào giấc kéo dài hơn so với trẻ bình thường. Việc thiếu một thói quen ngủ ổn định hoặc thay đổi môi trường cũng có thể làm tình trạng này trở nên nghiêm trọng hơn.

2. Ngủ không sâu, dễ tỉnh giấc

Ngay ca khi đã ngủ, trẻ tự kỷ thường trải qua giấc ngủ không sâu và bị gián đoạn nhiều lần trong đêm. Trẻ dễ giật mình bởi tiếng động nhỏ hoặc cảm giác khó chịu, từ đó khó trở lại giấc ngủ, dẫn đến mệt mỏi và thiếu tập trung vào ngày hôm sau.

3. Ngủ quá ít hoặc quá nhiều

Một số trẻ chỉ ngủ vài giờ mỗi đêm, không đáp ứng nhu cầu giấc ngủ theo độ tuổi, trong khi một số khác ngủ dài nhưng chất lượng giấc ngủ kém, vẫn cảm thấy mệt mỏi khi thức dậy. Cả hai tình trạng này đều ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển trí não, cảm xúc và hành vi của trẻ.

4. Thức dậy sớm

Trẻ tự kỷ có thể tỉnh giấc từ rất sớm và không thể ngủ lại. Điều này làm giảm tổng thời gian ngủ cần thiết, khiến trẻ mệt mỏi, cáu gắt và khó tập trung trong các hoạt động ban ngày.

5. Hoảng sợ ban đêm, ác mộng

Một số trường hợp rối loạn giấc ngủ ở trẻ tự kỷ còn gặp các cơn hoảng sợ ban đêm hoặc ác mộng, biểu hiện bằng khóc thét, giật mình hoặc quấy khóc dữ dội. Những cơn hoảng sợ này thường xảy ra trong nửa đêm và khiến trẻ tỉnh giấc, ảnh hưởng đến chất lượng giấc ngủ.

6. Rối loạn hành vi ban ngày

Thiếu ngủ thường dẫn đến hành vi thay đổi trong ngày. Trẻ mệt mỏi có thể cáu gắt, khó tập trung, tăng động hoặc bốc đồng hơn. Sự mệt mỏi kéo dài cũng làm gia tăng lo âu và giảm hiệu quả trong học tập và can thiệp trị liệu.

7. Triệu chứng đi kèm

Ngoài các vấn đề giấc ngủ trực tiếp, trẻ tự kỷ còn có thể xuất hiện các triệu chứng đi kèm như đái dầm ban đêm, nghiến răng, hoặc nhạy cảm quá mức với ánh sáng, tiếng ồn, nhiệt độ và các cảm giác cơ thể khác. Những yếu tố này góp phần khiến trẻ khó vào giấc, giấc ngủ bị gián đoạn hoặc không yên.

Biến chứng của rối loạn giấc ngủ ở trẻ tự kỷ

Rối loạn giấc ngủ ở trẻ tự kỷ không chỉ gây mệt mỏi mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển và hành vi của trẻ. Khi tình trạng kéo dài, nhiều hệ lụy nghiêm trọng có thể xuất hiện, khiến việc can thiệp và học tập trở nên khó khăn hơn.

1. Tác động đến quá trình phát triển não bộ

Giấc ngủ giữ vai trò then chốt trong quá trình phát triển và phục hồi của não bộ. Khi trẻ tự kỷ ngủ không đủ hoặc ngủ kém chất lượng, việc hình thành các kết nối thần kinh bị gián đoạn, làm giảm khả năng học tập, ghi nhớ và xử lý thông tin. Về lâu dài, điều này có thể cản trở sự phát triển trí não của trẻ.

2. Tăng các vấn đề hành vi

Trẻ tự kỷ vốn đã dễ gặp khó khăn trong quản lý hành vi. Khi mất ngủ, trẻ thường trở nên kích động, dễ cáu gắt và bùng nổ cảm xúc. Các hành vi lặp lại, bốc đồng hoặc tăng động cũng xuất hiện nhiều hơn, gây khó khăn trong việc can thiệp và sinh hoạt hàng ngày.

3. Suy giảm khả năng tập trung và chú ý

Thiếu ngủ làm suy giảm đáng kể khả năng tập trung của trẻ. Trẻ dễ xao nhãng, khó tiếp nhận hướng dẫn và gặp khó khăn khi tham gia các hoạt động học tập hoặc trị liệu. Điều này khiến hiệu quả can thiệp giảm và làm chậm tiến bộ của trẻ trong các chương trình hỗ trợ sớm.

Rối loạn giấc ngủ ở trẻ tự kỷ kéo dài làm giảm sự tập trung của trẻ

4. Tăng mức độ lo âu và cảm xúc tiêu cực

Thiếu ngủ làm mất cân bằng các hormone điều hòa cảm xúc, khiến trẻ dễ lo âu, buồn bã hoặc sợ hãi hơn. Những biểu hiện này có thể xuất hiện cả ngày và khiến trẻ gặp nhiều trở ngại khi giao tiếp hoặc hòa nhập môi trường mới.

5. Suy giảm sức khỏe thể chất

Rối loạn giấc ngủ ở trẻ tự kỷ kéo dài gây ảnh hưởng đến hệ miễn dịch, làm trẻ dễ mắc bệnh hơn, đặc biệt là các bệnh hô hấp và tiêu hóa. Nhiều trẻ cũng có thể chậm tăng cân hoặc ăn uống kém do mệt mỏi kéo dài.

6. Ảnh hưởng đến cuộc sống gia đình

Không chỉ tác động đến trẻ, rối loạn giấc ngủ còn khiến phụ huynh căng thẳng, kiệt sức vì phải thức khuya, chăm sóc trẻ và giải quyết các cơn quấy khóc. Tình trạng này kéo dài có thể gây áp lực lên tâm lý của cả gia đình và ảnh hưởng đến khả năng chăm sóc trẻ.

Phương pháp chẩn đoán

Việc chẩn đoán rối loạn giấc ngủ ở trẻ tự kỷ cần được thực hiện cẩn thận và toàn diện, vì các biểu hiện ngủ kém ở trẻ thường phức tạp và dễ bị bỏ sót. Bác sĩ sẽ kết hợp nhiều phương pháp khác nhau để đánh giá chính xác nguyên nhân, mức độ và rối loạn mà trẻ gặp phải.

1. Khai thác bệnh sử

Bác sĩ trao đổi với phụ huynh về thời gian đi ngủ, thời gian thức dậy, tần suất tỉnh giấc, thói quen ban ngày và các hành vi bất thường của trẻ. Đây là bước quan trọng giúp định hướng loại rối loạn giấc ngủ mà trẻ gặp phải.

2. Nhật ký giấc ngủ (Sleep Diary)

Phụ huynh được yêu cầu ghi lại chi tiết hoạt động ngủ của trẻ trong 1–2 tuần, bao gồm: giờ ngủ – thức, số lần tỉnh giấc, thời gian ngủ ngày, chất lượng giấc ngủ và các hành vi liên quan. Nhật ký này giúp bác sĩ đánh giá tình trạng ngủ thực tế của trẻ.

3. Thang đo đánh giá giấc ngủ

Một số bảng hỏi và thang đo thường dùng: Children’s Sleep Habits Questionnaire (CSHQ), Pediatric Sleep Questionnaire (PSQ), BEARS Sleep Screening Tool. Các công cụ này giúp sàng lọc mức độ và dạng rối loạn giấc ngủ ở trẻ tự kỷ.

4. Kiểm tra lâm sàng và đánh giá tổng thể

Bác sĩ kiểm tra các nguyên nhân y khoa có thể gây rối loạn giấc ngủ như dị ứng, bệnh hô hấp, trào ngược dạ dày, tăng động giảm chú ý (ADHD), lo âu hoặc các vấn đề về giác quan. Trẻ tự kỷ thường có nhiều bệnh lý kèm theo nên bước này rất quan trọng.

5. Đo đa ký giấc ngủ (Polysomnography – PSG)

Đo đa ký giấc ngủ (Polysomnography – PSG) được coi là phương pháp vàng để chẩn đoán rối loạn giấc ngủ ở trẻ tự kỷ, đặc biệt khi nghi ngờ trẻ có tình trạng ngưng thở khi ngủ, co giật hoặc rối loạn vận động trong giấc ngủ. Phương pháp này ghi lại đồng thời hoạt động não, nhịp tim, nhịp thở, mức oxy trong máu và chuyển động cơ thể suốt cả đêm, giúp đánh giá chính xác chất lượng và các bất thường của giấc ngủ.

6. Theo dõi giấc ngủ bằng thiết bị đeo (Actigraphy)

Trẻ đeo đồng hồ đo chuyển động trong vài ngày đến vài tuần để ghi nhận các chu kỳ ngủ – thức. Thiết bị đeo này phù hợp cho trẻ khó hợp tác với đo đa ký giấc ngủ.

7. Theo dõi hành vi trong môi trường sinh hoạt hàng ngày

Nhân viên y tế hoặc chuyên viên can thiệp có thể quan sát trực tiếp giấc ngủ của trẻ tại nhà hoặc trung tâm để đánh giá các hành vi bất thường khi ngủ mà phụ huynh khó phát hiện.

Làm sao để trẻ rối loạn tự kỷ ngủ ngon?

Để trẻ tự kỷ ngủ ngon, cần kết hợp thói quen ngủ đều đặn, môi trường yên tĩnh, quản lý hoạt động ban ngày và giảm lo âu trước khi ngủ. Trong một số trường hợp, sự hỗ trợ từ chuyên gia y tế và phối hợp với giáo viên cũng rất quan trọng.

1. Xây dựng thói quen ngủ đều đặn

Thiết lập giờ đi ngủ và giờ thức dậy cố định mỗi ngày giúp trẻ hình thành nhịp sinh học ổn định. Kết hợp với các bước chuẩn bị quen thuộc như tắm rửa, đánh răng, thay đồ ngủ, đọc sách hoặc nghe nhạc nhẹ, trẻ sẽ dễ thư giãn và chuyển từ trạng thái động sang trạng thái ngủ dễ dàng hơn.

Đọc sách trước khi đi ngủ hỗ trợ cải thiện chứng rối loạn giấc ngủ ở trẻ tự kỷ

2. Tạo môi trường ngủ phù hợp

Phòng ngủ cần yên tĩnh, ánh sáng nhẹ nhàng và nhiệt độ thoải mái. Tránh tiếng ồn, ánh sáng chói hoặc các kích thích mạnh. Với trẻ nhạy cảm về giác quan, có thể sử dụng chăn, gối hoặc đồ vật quen thuộc để tạo cảm giác an toàn, giúp trẻ thư giãn và dễ đi vào giấc ngủ hơn.

3. Quản lý hoạt động ban ngày

Quản lý hoạt động ban ngày rất quan trọng để trẻ dễ ngủ vào buổi tối. Khuyến khích trẻ tham gia các hoạt động thể chất vừa sức để tiêu hao năng lượng, nhưng tránh vận động quá gần giờ đi ngủ. Hạn chế sử dụng thiết bị điện tử, đồ uống chứa caffein hoặc đồ ngọt vào buổi tối, đồng thời ngủ trưa hợp lý, để giấc ngủ ban đêm không bị ảnh hưởng.

4. Giảm lo âu trước khi ngủ

Trẻ tự kỷ thường nhạy cảm và dễ lo lắng trước thay đổi. Thực hành các kỹ thuật thư giãn như hít thở sâu, nghe nhạc nhẹ hoặc massage trước giờ đi ngủ sẽ giúp trẻ bình tĩnh. Đồng thời, trao đổi nhẹ nhàng và giải thích trước những hoạt động sắp diễn ra giúp trẻ an tâm, giảm bứt rứt và dễ vào giấc hơn.

5. Bổ sung dưỡng chất thiên nhiên

Với trẻ trên 12 tuổi, phụ huynh có thể cân nhắc bổ sung cho trẻ thêm các dưỡng chất tự nhiên như Anthocyanin và Pterostilbene từ quả việt quất, cùng Flavonoid và Terpenoid từ lá Ginkgo Biloba. Nhờ kích thước phân tử nhỏ, các hoạt chất này có thể vượt qua hàng rào máu não, hỗ trợ trung hòa gốc tự do, cải thiện tuần hoàn máu và bảo vệ tế bào thần kinh. Từ đó, hỗ trợ cải thiện tuần hoàn não, cải thiện tình trạng mất ngủ, đau đầu, giảm trí nhớ và nâng cao sức khỏe não bộ toàn diện.

6. Can thiệp y tế khi cần

Nếu trường hợp rối loạn giấc ngủ ở trẻ tự kỷ nghiêm trọng như ngưng thở khi ngủ, co giật hoặc thức giấc nhiều lần trong đêm, cần đưa trẻ đến gặp bác sĩ chuyên khoa thần kinh để được đánh giá chính xác. Trong một số trường hợp, melatonin hoặc các biện pháp hỗ trợ khác có thể được sử dụng dưới hướng dẫn y tế, kết hợp với việc điều chỉnh thói quen ngủ để cải thiện giấc ngủ cho trẻ.

7. Phối hợp cùng chuyên gia và giáo viên

Để duy trì thói quen và môi trường ngủ nhất quán, phụ huynh nên phối hợp chặt chẽ với giáo viên, chuyên viên trị liệu hoặc chuyên gia tâm lý. Việc theo dõi và ghi chép hành vi cùng giấc ngủ hàng ngày giúp điều chỉnh phương pháp kịp thời, đồng thời đảm bảo trẻ nhận được sự hỗ trợ đầy đủ cả ở nhà lẫn trường học.

Các lưu ý quan trọng dành cho cha mẹ

Dưới đây là những điều quan trọng mà cha mẹ cần lưu ý để hỗ trợ cải thiện tình trạng trẻ tự kỷ bị rối loạn giấc ngủ:

1. Không dùng thuốc an thần hoặc bổ sung melatonin tùy tiện

Cha mẹ không nên tự ý cho trẻ sử dụng thuốc an thần hoặc melatonin mà không có sự chỉ định của bác sĩ. Việc dùng không đúng liều hoặc không phù hợp có thể gây tác dụng phụ, ảnh hưởng đến sức khỏe và nhịp sinh học của trẻ.

2. Không trách mắng trẻ

Khi trẻ gặp khó khăn trong việc đi ngủ, tránh la mắng hay quát nạt. Những phản ứng tiêu cực từ cha mẹ có thể khiến trẻ lo lắng, bứt rứt và làm tình trạng rối loạn giấc ngủ trở nên nghiêm trọng hơn. Thay vào đó, nên giữ bình tĩnh, tạo môi trường an toàn và dịu nhẹ để trẻ dễ thư giãn.

3. Ghi nhận hành vi bất thường và thông báo cho bác sĩ

Ghi chép chi tiết các hành vi bất thường, giờ đi ngủ, số lần thức giấc và các triệu chứng liên quan giúp bác sĩ đánh giá chính xác tình trạng trẻ tự kỷ bị rối loạn giấc ngủ.Thông tin này rất quan trọng để xác định nguyên nhân và lựa chọn phương pháp can thiệp phù hợp.

4. Chủ động tìm đến bác sĩ khi tình trạng kéo dài

Nếu trẻ vẫn gặp khó khăn về giấc ngủ kéo dài, cha mẹ nên đưa trẻ đến gặp bác sĩ nhi khoa, chuyên gia tâm lý hoặc chuyên gia thần kinh để được thăm khám và tư vấn. Can thiệp sớm giúp cải thiện giấc ngủ, giảm tác động tiêu cực đến sức khỏe, hành vi và sự phát triển của trẻ.

Chứng rối loạn giấc ngủ ở trẻ tự kỷ là vấn đề phổ biến nhưng dễ bị phụ huynh bỏ qua. Thiếu ngủ không chỉ ảnh hưởng đến sự phát triển trí não, khả năng tập trung, hành vi cảm xúc của trẻ mà còn gây áp lực tâm lý lên gia đình. Nhận biết sớm các dấu hiệu, duy trì thói quen và môi trường ngủ ổn định, kết hợp với sự hỗ trợ từ chuyên gia y tế giúp trẻ cải thiện giấc ngủ, phát triển toàn diện và nâng cao chất lượng cuộc sống.