Phác đồ điều trị mất ngủ của Bộ Y tế: Hiệu quả và an toàn

Mất ngủ kéo dài có thể làm suy giảm chức năng miễn dịch, tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch và đột quỵ. Vậy nên, làm cách nào để sớm thoát khỏi mất ngủ là điều hầu hết người bệnh quan tâm. Để tìm ra phương pháp chữa trị mất ngủ hiệu quả và an toàn, bạn có thể tìm hiểu phác đồ điều trị mất ngủ của Bộ Y tế qua bài viết dưới đây.

Nguyên nhân gây mất ngủ phổ biến

Có nhiều nguyên nhân phổ biến gây mất ngủ bao gồm cả yếu tố tâm lý, sinh lý và thói quen sinh hoạt:

• Yếu tố tâm lý: Căng thẳng, lo âu và trầm cảm là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất gây ra tình trạng mất ngủ. Những cảm xúc tiêu cực này làm rối loạn hoạt động của hệ thần kinh, khiến người bệnh khó chìm vào giấc ngủ hoặc ngủ không sâu giấc.
• Thói quen sinh hoạt: Các thói quen như lạm dụng caffein, rượu, bia và các chất kích thích hoặc sử dụng điện thoại di động, máy tính, xem TV trước khi ngủ cũng ảnh hưởng đến sản xuất melatonin, làm giảm khả năng thư giãn và gây mất ngủ.
• Yếu tố bệnh lý: Một số bệnh lý như các cơn đau mãn tính, viêm khớp, trào ngược dạ dày, thực quản, hen suyễn và các vấn đề về hô hấp làm cơ thể người bệnh khó chịu khiến giấc ngủ bị gián đoạn.
• Tính chất công việc: Những người làm công việc phải đổi ca thường xuyên hoặc đi công tác đến nơi múi giờ khác có thể bị rối loạn nhịp sinh học. Đồng hồ sinh học của cơ thể không đồng bộ với môi trường xung quanh dễ gây ra mất ngủ.
• Tuổi tác: Khi tuổi cao người ta thường gặp khó khăn hơn trong việc duy trì giấc ngủ sâu và kéo dài. Người lớn tuổi thường phải đối mặt với nhiều vấn đề sức khỏe hoặc sử dụng nhiều loại thuốc có thể ảnh hưởng đến giấc ngủ.
• Yếu tố bên ngoài: Các yếu tố như tiếng ồn, ánh sáng, nhiệt độ phòng không phù hợp hoặc môi trường sống không thoải mái đều có thể ảnh hưởng đến giấc ngủ.

Tính chất công việc đôi lúc là nguyên nhân dẫn đến mất ngủ

Cách chẩn đoán mất ngủ

Theo phác đồ điều trị mất ngủ của Bộ Y tế, rối loạn giấc ngủ không do các bệnh lý hoặc việc dùng một loại thuốc đặc trị nào gây ra được gọi là mất ngủ không thực tổn.

Chẩn đoán xác định

Mất ngủ không thực tổn có thể được xác định theo các hướng dẫn như sau:

Chẩn đoán lâm sàng theo ICD-10

• Người bệnh thường than phiền về việc khó đi vào giấc ngủ, khó duy trì giấc ngủ hoặc ngủ không ngon giấc.
• Rối loạn giấc ngủ xảy ra ít nhất 3 lần 1 tuần trong vòng ít nhất một tháng.
• Rối loạn giấc ngủ gây ra sự suy sụp rõ nét hoặc làm rối loạn hoạt động chức năng cá nhân trong cuộc sống hằng ngày.
• Không có nguyên nhân thực tổn như một bệnh lý thần kinh hoặc bệnh nội khoa, không có rối loạn sử dụng chất tác động tâm thần hoặc bất kỳ loại thuốc nào.

Chẩn đoán cận lâm sàng

• Xét nghiệm máu như huyết học, sinh hoá, vi sinh (HIV, VGB, VGC).
• Xét nghiệm nước tiểu, xét nghiệm tìm chất kích thích (ma túy), huyết thanh chẩn đoán giang mai,…
• Kiểm tra điện não đồ, lưu huyết não.
• Đo đa ký giấc ngủ.
• Trắc nghiệm tâm lý như đánh giá rối loạn giấc ngủ (PSQI…), đánh giá trầm cảm (Beck, Hamilton trầm cảm…), đánh giá lo âu (Zung, Hamilton lo âu…), đánh giá nhân cách (MMPI, EPI…),…
• Các xét nghiệm chuyên khoa khác xác định bệnh lý kết hợp hoặc loại trừ nguyên nhân thực thể.
• Chẩn đoán thông qua các xét nghiệm hình ảnh điện tâm đồ, XQ tim phổi, siêu âm ổ bụng, CT, MRI,…

Chẩn đoán phân biệt

Mất ngủ không thực tổn cần được phân biệt rõ ràng với các dạng mất ngủ có nguyên nhân thực tổn, chẳng hạn như do một bệnh lý thần kinh hoặc một bệnh lý nội khoa cụ thể. Ngoài ra, mất ngủ còn có thể phát sinh từ việc sử dụng hoặc lạm dụng các chất tác động lên hệ thần kinh trung ương như rượu, ma túy, caffeine; cũng như từ các tác dụng phụ của một số loại thuốc điều trị.

Mất ngủ không thực tổn là một rối loạn giấc ngủ liên quan đến các yếu tố tâm lý

Phác đồ điều trị mất ngủ hiệu quả hiện nay

Trong tài liệu chuyên môn “Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị một số rối loạn tâm thần thường gặp” được Bộ Y tế ban hành năm 2020 có phác đồ điều trị mất ngủ như sau:

Nguyên tắc điều trị

Mất ngủ không thực tổn thường liên quan đến các tác nhân tâm lý và sinh lý, trong đó rối loạn cảm xúc được coi là nguyên nhân chính. Vì vậy, có hai cách chữa trị chủ yếu đó là điều trị tâm lý (nhận thức – hành vi) và dược lý. Hai phương pháp này có thể kết hợp với nhau để mang lại hiệu quả tốt nhất cho người bệnh.

Nguyên tắc chọn thuốc

Theo phác đồ điều trị mất ngủ của Bộ Y tế nguyên tắc chọn thuốc nên ưu tiên liệu pháp đơn trị liệu, tức là khởi đầu với liều thấp và tăng liều từ từ dựa trên khả năng đáp ứng của người bệnh cho đến khi có hiệu quả. Đặc biệt, cần hạn chế và chú ý khi kê đơn các loại thuốc an thần, giảm lo âu như benzodiazepin hoặc các thuốc tương tự do nguy cơ phụ thuộc thuốc khi sử dụng trong thời gian dài.

Sơ đồ/phác đồ điều trị

Kết hợp trị liệu tâm lý và dược lý là phác đồ điều trị mất ngủ của Bộ Y tế khuyến nghị. Kết hợp trị liệu nhận thức – hành vi với điều trị dược lý sẽ mang lại hiệu quả tốt hơn, đặc biệt đối với những người mất ngủ mãn tính hoặc có liên quan đến các rối loạn tâm lý khác. Sự kết hợp này giúp chữa trị đồng thời nguyên nhân tâm lý và hỗ trợ giấc ngủ trong thời gian đầu, sau đó sẽ giảm dần liều thuốc khi tâm lý đã được cải thiện.

Điều trị cụ thể

Hướng điều trị cụ thể cho bệnh nhân rối loạn giấc ngủ không thực tổn:

Liệu pháp tâm lý

Các liệu pháp tâm lý tập trung vào việc hướng dẫn người bệnh xây dựng thói quen và hành vi lành mạnh để cải thiện chứng mất ngủ, còn được gọi là nguyên tắc vệ sinh giấc ngủ và được thực hiện theo các bước sau:

• Chỉ đi ngủ khi thực sự cảm thấy buồn ngủ và sẵn sàng cho việc ngủ. Nếu không buồn ngủ, nên thực hiện các hoạt động nhẹ nhàng, thư giãn như đọc sách hoặc thiền, thay vì cố gắng ngủ.
• Cố gắng duy trì thời gian đi ngủ và thức dậy cố định mỗi ngày, bao gồm cả cuối tuần nhằm giúp cơ thể điều chỉnh đồng hồ sinh học và cải thiện chất lượng giấc ngủ.
• Mỗi sáng phải thức dậy vào một giờ nhất định, không phụ thuộc vào thời lượng đã ngủ đêm trước.
• Không dùng cà phê, thuốc lá hoặc các chất kích thích khác, đặc biệt vào buổi tối.
• Tập thể dục hằng ngày không chỉ cải thiện sức khỏe tổng thể mà còn thúc đẩy giấc ngủ ngon hơn. Tuy nhiên, cần tránh vận động mạnh quá gần giờ đi ngủ vì có thể làm cho cơ thể tỉnh táo hơn.
• Không sử dụng rượu trước khi ngủ, mặc dù rượu có thể tạo cảm giác thư giãn và buồn ngủ ban đầu, nhưng sẽ phá vỡ nhịp điệu giấc ngủ và gây ra tình trạng tỉnh giấc giữa đêm hoặc ngủ không sâu.
• Học cách thực hành các kỹ thuật thư giãn như thiền, thở sâu, yoga hoặc thả lỏng cơ bắp trước khi đi ngủ có thể giúp giảm căng thẳng, lo âu và dễ dàng đi vào giấc ngủ hơn.

Liệu pháp hóa dược

Sử dụng các thuốc gây ngủ, thuốc giải lo âu, thuốc chống trầm cảm trong điều trị mất ngủ, vì mất ngủ liên quan mật thiết với lo âu, trầm cảm. Các thuốc chống trầm cảm: Nhóm SSRI, SNRI, 3 vòng hoặc một số nhóm khác như:

Các loại thuốc giảm lo âu có thể được chỉ định như nhóm benzodiazepine (diazepam, lorazepam, bromazepam, alprazolam) và nhóm non-benzodiazepines (sedanxio, etifoxine HCL, zopiclone) cùng với các loại thuốc an thần và các thuốc hỗ trợ chức năng não cũng có thể được sử dụng như olanzapine, quetiapine, melatonin.

Để hỗ trợ điều trị hiệu quả, người bệnh cần chú trọng bổ sung các khoáng chất cần thiết và vitamin nhóm B, giúp cải thiện chức năng thần kinh và giấc ngủ. Xây dựng chế độ ăn uống lành mạnh, dễ tiêu hóa và đầy đủ chất dinh dưỡng là quan trọng nhất để cơ thể phục hồi.

Đồng thời, người bệnh cũng nên tránh các chất kích thích như caffeine, nicotine và đảm bảo uống đủ nước để duy trì cơ thể trong trạng thái cân bằng. Trong những trường hợp mất ngủ nghiêm trọng hoặc phức tạp, cần có sự can thiệp và tư vấn y tế chuyên sâu để đảm bảo phác đồ điều trị phù hợp, hiệu quả và an toàn nhất.

Một số loại thuốc chữa mất ngủ có thể gây nghiện dẫn đến phụ thuộc vào thuốc

Tiên lượng và biến chứng

Tình trạng mất ngủ kéo dài có thể trở nên trầm trọng hơn, dẫn đến những vấn đề tâm lý như lo âu và trầm cảm. Ngoài ra, một biến chứng đáng lo ngại khác là việc lạm dụng thuốc giảm lo âu. Nếu không được kiểm soát chặt chẽ, các loại thuốc như benzodiazepine có thể dẫn đến phụ thuộc thuốc, khó ngưng sử dụng và tiềm ẩn nguy cơ gây nghiện. Sử dụng lâu dài các thuốc này cũng có thể dẫn đến suy giảm trí nhớ, lú lẫn và gia tăng nguy cơ gặp phải các rối loạn tâm thần khác.

Cách phòng ngừa

Theo phác đồ điều trị mất ngủ, người bệnh nên cố gắng hạn chế các căng thẳng tâm lý mạnh mẽ trong cuộc sống để giữ gìn sức khỏe tinh thần. Cần chủ động giải quyết các vấn đề tâm lý cá nhân, đặc biệt là những sự kiện có khả năng gây rối loạn cảm xúc, lo âu, trầm cảm hoặc các rối loạn liên quan đến căng thẳng.

Người bệnh cần xây dựng chế độ làm việc, nghỉ ngơi và tập luyện hợp lý, đảm bảo khoa học và cân bằng giữa thời gian lao động và nghỉ dưỡng. Để tránh tăng nguy cơ rối loạn giấc ngủ, người bệnh nên tránh làm việc quá sức và hạn chế sử dụng các loại thuốc hoặc chất kích thích hệ thần kinh trung ương như caffeine, nicotine, đặc biệt là trước giờ đi ngủ.

Cải thiện và phòng ngừa mất ngủ với công thức mới

Để phòng ngừa và cải thiện tình trạng mất ngủ bạn nên áp dụng các phương pháp toàn diện, kết hợp giữa việc chăm sóc sức khỏe tinh thần, cải thiện lối sống và sử dụng các biện pháp hỗ trợ giấc ngủ khoa học:

• Hãy điều chỉnh nhịp sinh học tự nhiên bằng cách duy trì việc đi ngủ và thức dậy vào cùng một thời điểm mỗi ngày.
• Hạn chế tiếp xúc với ánh sáng xanh từ các thiết bị điện tử trước khi ngủ để không ảnh hưởng đến quá trình sản xuất melatonin.
• Tạo thói quen thư giãn trước khi ngủ như thực hiện các kỹ thuật thở sâu, thiền định hoặc yoga,… giúp cơ thể dễ dàng thả lỏng và vào giấc ngủ.
• Bổ sung đủ vitamin và khoáng chất như magie, canxi, vitamin nhóm B để hỗ trợ hệ thần kinh, hạn chế các thực phẩm chứa chất kích thích như cà phê, đặc biệt vào buổi chiều và tối. Thay vào đó bạn có thể sử dụng trà thảo mộc như trà hoa cúc giúp an thần nhẹ nhàng.
• Duy trì tập luyện thể dục đều đặn hằng ngày cũng giúp cải thiện chất lượng giấc ngủ và sức khỏe tinh thần.

Dưới góc nhìn của sinh học phân tử, gốc tự do được sinh ra và gia tăng khi cơ thể phải đối mặt với các tác nhân như căng thẳng, môi trường ô nhiễm, tiếp xúc với chất độc hại, thường xuyên tiêu thụ rượu bia và thuốc lá.

Gốc tự do có liên quan mật thiết đến các vấn đề như mất ngủ, đau đầu và chóng mặt. Khi gốc tự do liên tục tấn công cơ thể sẽ gây ra tổn thương cho thành mạch máu, dẫn đến sự hình thành các mảng xơ vữa và cục máu đông, làm giảm lưu lượng máu và oxy lên não, từ đó gây ra tình trạng mất ngủ và khó ngủ.

Do đó, bổ sung dưỡng chất có khả năng kiểm soát và ức chế sự phát triển của gốc tự do là phương pháp hiệu quả để cải thiện chứng mất ngủ. Qua nhiều nghiên cứu, các nhà khoa học tại Mỹ đã phát hiện ra sự kết hợp của hai tinh chất Blueberry và Ginkgo Biloba, có khả năng hỗ trợ kiểm soát gốc tự do và cải thiện tình trạng mất ngủ một cách hiệu quả.

Phác đồ điều trị mất ngủ của Bộ Y tế được thiết kế nhằm đảm bảo hiệu quả và an toàn trong quá trình chữa trị cho người bệnh. Người bệnh nên ưu tiên áp dụng các liệu pháp không dùng thuốc như điều chỉnh thói quen sinh hoạt, vệ sinh giấc ngủ và các biện pháp thư giãn giúp cải thiện giấc ngủ tự nhiên và có tác dụng lâu dài, giảm thiểu nguy cơ biến chứng hoặc tác dụng phụ.