Mất ngủ do rối loạn nội tiết phải làm sao? Nguyên nhân là gì?

Mất cân bằng nội tiết có thể là “thủ phạm” cướp đi giấc ngủ của nhiều người. Mất ngủ do rối loạn nội tiết là gì? Việc hiểu rõ mối liên hệ giữa rối loạn nội tiết và mất ngủ sẽ giúp điều trị hiệu quả, nâng cao chất lượng cuộc sống.

Rối loạn nội tiết có gây mất ngủ không?

Rối loạn nội tiết có thể gây mất ngủ. Đây là tình trạng khá phổ biến nhưng nhiều người bỏ qua. Sự mất cân bằng nội tiết tố có thể phá vỡ giấc ngủ bình thường và dẫn đến chứng mất ngủ. Nếu một người có nồng độ melatonin thấp, có thể khó vào giấc ngủ. Sự mất cân bằng của estrogen và progesterone cũng có thể dẫn đến việc thức giấc giữa đêm.

Mất ngủ do nội tiết là một dạng rối loạn giấc ngủ do gián đoạn nồng độ hormone. Những hormone này thường có liên quan đến nhịp sinh học (chu kỳ ngủ – thức), nhu cầu sinh lý và điều hòa căng thẳng.

Cơ chế gây mất ngủ do rối loạn nội tiết tố

Rối loạn nội tiết tố có gây mất ngủ bởi đây là tình trạng mất cân bằng các hormone quan trọng trong cơ thể, ảnh hưởng đến nhiều chức năng sinh lý, trong đó có giấc ngủ. Một số hormone có vai trò điều hòa giấc ngủ bao gồm melatonin, estrogen, progesterone, testosterone và cortisol. Khi những hormone này bị suy giảm hoặc rối loạn, cơ thể sẽ gặp khó khăn trong việc thiết lập và duy trì chu kỳ ngủ – thức bình thường.

Về mặt sinh lý học, các hormone nội tiết tương tác chặt chẽ với hệ thần kinh trung ương, đặc biệt là vùng dưới đồi – nơi điều khiển đồng hồ sinh học của cơ thể. Khi có sự thay đổi nội tiết (do tuổi tác, chu kỳ sinh lý, bệnh lý tuyến nội tiết…), hoạt động của vùng này bị xáo trộn, dẫn đến rối loạn giấc ngủ.

Ngoài ra, rối loạn nội tiết còn làm tăng mức độ căng thẳng thần kinh, ảnh hưởng đến tâm trạng, thân nhiệt, nhịp tim và nhiều yếu tố khác vốn có liên quan đến chất lượng giấc ngủ.

Căng thẳng thần kinh là hậu quả của mất cân bằng nội tiết.

Các loại nội tiết tố ảnh hưởng trực tiếp đến giấc ngủ

Hầu hết mọi người đều có chu kỳ ngủ – thức gần như đồng bộ với nhau, nhưng mỗi người có giờ đi ngủ và thức dậy khác nhau. Tuy vậy, mỗi người đều chịu tác động của 5 loại hormone này trong việc điều chỉnh giấc ngủ, bao gồm:

1. Melatonin

Hormone thiết yếu này tăng lên trong máu vào buổi tối, báo hiệu cho cơ thể biết đã đến giờ đi ngủ. Sản xuất melatonin giảm dần theo tuổi tác, thường gây mất ngủ ở người lớn tuổi.

2. Estrogen

Estrogen điều chỉnh nhiệt độ cơ thể và thúc đẩy sự thư giãn vào ban đêm. Trong thời kỳ mãn kinh hoặc chu kỳ kinh nguyệt, nồng độ estrogen giảm có thể dẫn đến rối loạn giấc ngủ. Một số triệu chứng thường gặp là bốc hỏa, đổ mồ hôi đêm và lo lắng gia tăng.

3. Progesterone

Khi cơ thể có nồng độ progesterone cao tương đương với nồng độ GABA cao – một chất có tác dụng thư giãn tinh thần và giúp giảm lo âu. Vì vậy, khi nồng độ progesterone giảm, đặc biệt trong giai đoạn hoàng thể của chu kỳ kinh nguyệt và những thay đổi của thời kỳ tiền mãn kinh, có thể khiến bạn bị mất ngủ.

4. Testosterone

Testosterone là hormone quan trọng góp phần điều chỉnh nhịp sinh học tự nhiên của bạn. Nội tiết này tăng lên trong khi ngủ, vì vậy ở những người đàn ông có nồng độ testosterone thấp hơn sẽ có giấc ngủ ngắn hơn. Khi testosterone giảm, lượng cortisol lưu thông trong cơ thể tăng lên, gây mất ngủ.

5. Cortisol

Khi bị căng thẳng, não bộ giải phóng cortisol – chất dẫn truyền thần kinh giữ cho não tỉnh táo. Cortisol còn được gọi là hormone “thức dậy”. Tức là nồng độ cortisol thấp vào giờ đi ngủ, để bạn có thể ngủ; ngược lại cortisol sẽ tăng lên khi đến giờ thức dậy. Tuy nhiên, đồng hồ sinh học này có thể dễ dàng bị đảo lộn bởi căng thẳng kéo dài, dẫn đến ức chế nhịp ngủ – thức tự nhiên của cơ thể.

Cortisol và melatonin phối hợp chặt chẽ với nhau để điều chỉnh giấc ngủ.

Mất ngủ do rối loạn nội tiết nguyên nhân do đâu?

Các nguyên nhân dẫn đến rối loạn nội tiết gây mất ngủ:

1. Mãn kinh

Khi phụ nữ đến thời kỳ mãn kinh, nồng độ estrogen thường giảm đột ngột, ảnh hưởng đến giấc ngủ nhiều hơn bất kỳ giai đoạn nào khác trong cuộc đời. Những thay đổi tâm trạng đi kèm với lượng estrogen thấp có thể khiến phụ nữ khó thư giãn để chuẩn bị cho giấc ngủ. Đồng thời, các triệu chứng như bốc hỏa và đổ mồ hôi đêm cũng có thể làm giảm chất lượng giấc ngủ.

2. Mang thai

“Bộ đôi” progesterone và estrogen hiệp lực hỗ trợ thai nhi phát triển trong suốt thời kỳ mang thai. Trong 3 tháng đầu thai kỳ, nồng độ progesterone tăng theo cấp số nhân để giúp cơ tử cung được thư giãn và giúp tăng cường hệ thống miễn dịch của cơ thể. Nồng độ estrogen cũng tăng vọt trong tam cá nguyệt đầu tiên: Phụ nữ sản xuất nhiều estrogen hơn (gấp khoảng 85 lần) trong một lần mang thai so với toàn bộ phần còn lại của cuộc đời.

Đây có thể là lý do phụ nữ mang thai cảm thấy buồn ngủ và ngủ nhiều hơn trong 12 tuần đầu của thai kỳ. Đến tam cá nguyệt thứ ba, nồng độ progesterone và estrogen cân bằng. Nhưng đến thời điểm này, các yếu tố như đi tiểu thường xuyên, khó thở… có thể khiến phụ nữ khó có được một đêm ngủ ngon.

3. Bệnh tuyến giáp

Rối loạn chức năng tuyến giáp cũng là một nguyên nhân nội tiết thường gây mất ngủ. Ở người bị cường giáp, lượng hormone T3, T4 tăng cao làm tăng trao đổi chất và kích thích hệ thần kinh, gây ra hồi hộp, bồn chồn và mất ngủ. Ngược lại, suy giáp tuy gây buồn ngủ ban ngày nhưng có thể khiến giấc ngủ ban đêm không sâu hoặc hay thức giấc.

4. Căng thẳng

Căng thẳng có thể kích hoạt quá trình giải phóng cortisol, làm giảm nồng độ melatonin và ảnh hưởng đến giấc ngủ.

5. Mãn dục nam

Mãn dục nam là tình trạng suy giảm testosterone, thường xảy ra sau tuổi 40 và tiến triển âm thầm theo thời gian. Khi testosterone giảm, cơ thể mất đi sự hỗ trợ để duy trì giấc ngủ sâu, từ đó khiến người bệnh khó ngủ, dễ tỉnh giấc giữa đêm hoặc thức dậy sớm.

Ngoài ra, nồng độ testosterone thấp còn ảnh hưởng đến tâm trạng, dễ gây lo âu, cáu gắt, trầm cảm nhẹ – những yếu tố tâm lý có thể làm trầm trọng thêm tình trạng rối loạn giấc ngủ. Một nghiên cứu đăng trên The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism cho thấy testosterone thấp ở nam giới trung niên có liên quan đến chất lượng giấc ngủ kém và triệu chứng trầm cảm.

Nam giới ở độ tuổi mãn dục thường trải qua những đêm trằn trọc, khó ngủ do thiếu hụt hormone.

Các nhóm đối tượng dễ gặp mất ngủ do rối loạn nội tiết

Mất ngủ do rối loạn nội tiết có thể xảy ra ở nhiều đối tượng khác nhau, nhưng phổ biến nhất ở nhóm người có đặc điểm thay đổi hormone mạnh mẽ hoặc kéo dài theo thời gian như:

• Phụ nữ trong giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh là nhóm dễ bị ảnh hưởng nhất. Khi nồng độ estrogen và progesterone giảm mạnh, cơ thể mất đi khả năng điều hòa giấc ngủ, thân nhiệt và cảm xúc, từ đó xuất hiện các triệu chứng như bốc hỏa, đổ mồ hôi đêm, lo âu và mất ngủ. Hơn 50% phụ nữ tiền mãn kinh gặp vấn đề về giấc ngủ do rối loạn hormone.
• Nam giới trung niên và lớn tuổi, đặc biệt là trong giai đoạn mãn dục nam. Khi testosterone suy giảm nam giới có thể ngủ không sâu, dễ tỉnh giấc, kèm theo tâm trạng mệt mỏi.
• Phụ nữ sau sinh cũng thuộc nhóm nguy cơ mất ngủ do rối loạn nội tiết tố do sự sụt giảm đột ngột của estrogen và progesterone sau khi sinh, cộng thêm áp lực tâm lý và thay đổi nhịp sinh học khi chăm sóc trẻ sơ sinh.
• Những người mắc bệnh lý tuyến giáp (cường giáp hoặc suy giáp) cũng có nguy cơ cao bị rối loạn nội tiết gây mất ngủ. Hormone tuyến giáp ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình trao đổi chất và hoạt động của hệ thần kinh trung ương, từ đó tác động đến khả năng ngủ sâu và liên tục.

Hậu quả nếu không kiểm soát mất ngủ do nội tiết

Nếu mất ngủ do rối loạn nội tiết không được kiểm soát kịp thời, có thể dẫn đến hàng loạt hậu quả nghiêm trọng cả về thể chất lẫn tinh thần.

Suy giảm hệ miễn dịch, khiến cơ thể dễ mắc bệnh và phục hồi chậm hơn sau ốm đau. Về mặt tinh thần, mất ngủ mạn tính làm tăng nguy cơ rối loạn lo âu, trầm cảm và rối loạn cảm xúc, đặc biệt là ở những người vốn đã nhạy cảm với thay đổi hormone. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng, thiếu ngủ có thể gây mất cân bằng serotonin – chất dẫn truyền thần kinh giúp điều hòa tâm trạng, dẫn đến rối loạn tâm lý.

Ngoài ra, mất ngủ còn ảnh hưởng đến khả năng tập trung, ghi nhớ, hiệu suất làm việc, chức năng và chất lượng cuộc sống, hạnh phúc gia đình và tăng nguy cơ đột quỵ.

Về lâu dài, mất ngủ do rối loạn nội tiết còn làm tăng nguy cơ mắc các bệnh chuyển hóa như béo phì, tiểu đường type 2, tăng huyết áp và bệnh tim mạch. Ở phụ nữ, mất ngủ còn có thể gây rối loạn kinh nguyệt nặng hơn. Ở nam giới, mất ngủ khiến nồng độ testosterone giảm nhanh hơn, dẫn đến suy giảm chức năng sinh lý.

Tóm lại, mất ngủ do rối loạn nội tiết không chỉ đơn thuần là vấn đề về giấc ngủ, mà còn là yếu tố nguy cơ lớn đối với sức khỏe thể chất và tinh thần.

Các phương pháp điều trị mất ngủ do rối loạn nội tiết

Điều trị mất ngủ do rối loạn nội tiết cần tập trung vào việc khôi phục sự cân bằng hormone, đồng thời cải thiện chất lượng giấc ngủ thông qua các can thiệp y học và thay đổi lối sống.

Trước tiên, nếu mất ngủ bắt nguồn từ sự suy giảm hormone sinh dục, các bác sĩ có thể chỉ định liệu pháp bổ sung nội tiết tố. Liệu pháp hormone là một trong những phương pháp điều trị mất ngủ do rối loạn nội tiết hiệu quả, đặc biệt ở người có sự suy giảm hormone rõ rệt như phụ nữ tiền mãn kinh, mãn kinh và nam giới mãn dục.

Ở phụ nữ tiền mãn kinh – mãn kinh, khi estrogen và progesterone suy giảm, các triệu chứng như bốc hỏa, đổ mồ hôi đêm, cáu gắt và mất ngủ thường xuất hiện. Việc bổ sung estrogen (đơn thuần hoặc kết hợp với progesterone) giúp điều hòa lại hệ trục thần kinh – nội tiết, từ đó cải thiện rõ rệt chất lượng giấc ngủ và tâm trạng. Nghiên cứu khoa học cho thấy HRT làm giảm các triệu chứng rối loạn giấc ngủ ở phụ nữ mãn kinh đến 65%.

Ở nam giới mãn dục, liệu pháp testosterone thay thế giúp cải thiện nồng độ testosterone trong máu, từ đó cải thiện giấc ngủ sâu, giảm triệu chứng lo âu và tăng cảm giác phục hồi sau khi ngủ. Tuy nhiên, liệu pháp này cần được chỉ định bởi bác sĩ để tránh nguy cơ làm trầm trọng thêm phì đại tuyến tiền liệt, chứng ngưng thở khi ngủ, nguy cơ tim mạch… nếu sử dụng không đúng cách.

Nếu nguyên nhân xuất phát từ tuyến giáp, người bệnh cần điều trị bệnh lý nền bằng thuốc kháng giáp hoặc hormone thay thế levothyroxine.

Trong các trường hợp tăng cortisol do stress mạn tính, liệu pháp tâm lý như trị liệu hành vi nhận thức (CBT), thiền, yoga… được chứng minh có hiệu quả trong việc hạ mức cortisol và cải thiện giấc ngủ.

Ngồi thiền, hít thở sâu… có thể giúp thư giãn tinh thần và cơ bắp, giúp ngủ dễ hơn.

Ngoài ra, thay đổi lối sống toàn diện cũng rất quan trọng: ăn uống điều độ, tập thể dục đều đặn, kiểm soát cân nặng và giảm căng thẳng. Một số thảo dược như ginkgo biloba và blueberry đã được nghiên cứu, chứng minh có tác dụng hỗ trợ giấc ngủ một cách tự nhiên, hỗ trợ bảo vệ não bộ khỏe mạnh.

Bị mất ngủ do rối loạn nội tiết phải làm sao để phòng ngừa?

Nội tiết tố không phải lúc nào cũng là thủ phạm gây ra chất lượng giấc ngủ kém. Hãy thử một số gợi ý đơn giản sau để tác động tích cực đến chất lượng giấc ngủ.

• Tập thể dục thường xuyên: Tập thể dục mỗi ngày 30-40 phút có thể cải thiện chất lượng giấc ngủ, nhưng đừng tập thể dục trong vòng 2-3 giờ trước khi đi ngủ.
• Giảm căng thẳng: Nếu lo lắng khiến bạn mất ngủ vào ban đêm, hãy thử giải tỏa căng thẳng bằng cách tập yoga trước khi đi ngủ. Các kỹ thuật thư giãn như thiền, hít thở sâu… có thể giúp ru ngủ nhanh hơn.
• Cẩn thận với caffeine: Cà phê, một số loại trà và socola đều chứa caffeine. Caffeine là chất kích thích, có thể khiến bạn mất ngủ vào ban đêm và gây ra các cơn bốc hỏa.
• Tránh uống rượu trước khi đi ngủ: Mặc dù có thể thấy rằng rượu giúp thư giãn và dễ ngủ, nhưng cũng khiến bạn khó ngủ và không đạt được giấc ngủ sâu để phục hồi và nạp lại năng lượng.
• Giữ phòng ngủ mát mẻ: Giữ nhiệt độ phòng ngủ ở mức mát mẻ có thể giúp giảm bốc hỏa và đổ mồ hôi đêm. Ngoài ra, tắm nước mát trước khi đi ngủ, dùng khăn trải giường bằng cotton thoáng khí và mặc đồ ngủ thoải mái có thể giúp kiểm soát nhiệt độ bên trong cơ thể.

Rượu có thể là tác nhân gây mất ngủ.

Đến đây chắc hẳn bạn đã biết được các nguyên nhân dẫn đến rối loạn nội tiết tố gây mất ngủ. Việc ổn định nội tiết, thay đổi lối sống và hỗ trợ tâm lý có thể giúp cải thiện đáng kể chất lượng giấc ngủ cho người bị mất ngủ do rối loạn nội tiết.